Ελισάβετ Χρονοπούλου - Επί σκοπώ πλουτισμού

 

Ελισάβετ Χρονοπούλου – Επί σκοπώ πλουτισμού

Εκδόσεις Πόλις

Γράφει ο Βαγγέλης Ιωσηφίδης

 

To «Επί σκοπώ πλουτισμού», ένα από τα πιο πολυσυζητημένα βιβλία του 2026, έπεσε στα χέρια μου σχετικά αργά μέσα στο έτος. Είχα αποφύγει κάθε σχετική αναφορά, καθώς νοερά σχεδίαζα να το διαβάσω και δεν ήθελα να επικαλυφθεί η προσωπική αναγνωστική εμπειρία από εκείνες άλλων. Ούτε το οπισθόφυλλο δεν διάβασα. Τελικά, χαίρομαι που το έκανα, διότι έτσι απόλαυσα και τις δύο όψεις του βιβλίου, στις οποίες θα αναφερθώ στο παρόν άρθρο.

 

Ποιος ήσουν; Ποια ήσουν;

Ο πρωταγωνιστής και βασικός αφηγητής του έργου, του οποίου την ταυτότητα μαθαίνουμε σταδιακά, βρίσκεται σε μια συνεχή απορία. Η περιέργειά του κινεί τις ενέργειές του, καθώς και μια έμφυτη ανάγκη να καταλάβει και να νιώσει. Να γεφυρώσει το παρόν με το παρελθόν. Το κάλεσμα έρχεται ανεξήγητα αρχικά, από ένα τηλεφώνημα από ένα νοσοκομείο, και η σύντομη επαφή με έναν ετοιμοθάνατο άνδρα εκκινεί μια αναζήτηση καθηλωτική. Γράμματα, φωτογραφίες, στοιχεία που αποτελούν μικρά κομμάτια από το υφαντό της αλήθειας, της ιστορικής μνήμης, τον βάζουν να φανταστεί το σύνολό του.

Σε όλο το βιβλίο είναι διάχυτο το αίσθημα ότι αναζητώντας πάντοτε βρίσκεσαι πολλά βήματα πίσω. Ότι ανάβοντας έναν φακό, η λεπτή δεσμίδα φωτός δεν αρκεί για να φωτίσει την ολότητα του σκοτεινού δωματίου. Κι όμως, έχει αξία να το στρέψεις στις σκοτεινές γωνίες. Μια συγκινητική πορεία αναζήτησης, μια εξύμνηση της έρευνας, του «θα μάθω την αλήθεια κι ας πονέσει».

Πέρα από το συναισθηματικό επίπεδο στο οποίο κινείται το βιβλίο, ο τρόπος διαχείρισης της πληροφορίας είναι από τα πιο εντυπωσιακά του στοιχεία. Η συγγραφέας δεν βιάζεται να σου πει ποιος είναι ποιος. Δεν βάζει κάποιον παντογνώστη αφηγητή να σου πει «Η Λιλή πρέσβευε αυτό», «Η Αμαλία έκανε εκείνο». Σε αφήνει σιγά σιγά, μέσα από τις λίγες διαθέσιμες πληροφορίες και μέσα από την υποκειμενική ματιά των προσώπων, να καταλάβεις τι έλεγε, τι έπραττε και τι πρέσβευε το καθένα τόσα χρόνια πριν. Εμπιστεύεται τη νοημοσύνη του αναγνώστη, κι αυτό είναι αρετή.

Λόγω των παραπάνω, κρίνω πως το βιβλίο αυτό έχει μια δισυπόστατη φύση: είναι στο πρώτο μισό του ιστορία μυστηρίου, στο δεύτερο μισό ιστορικού περιεχομένου.

Το μπλε τετράδιο. Υπήρχε στ' αλήθεια; Για μια στιγμή ανησύχησα. Το αναζήτησα με το βλέμμα. Ναι, ήταν εκεί, πάνω στο τραπεζάκι, ανοιχτό, περίμενε υπομονετικά να το ξαναπάρω στην αγκαλιά μου. «Θα περιμένεις λίγο ακόμη», του είπα, «οι σελίδες σου είναι γεμάτες γρίφους». (Σελ. 93)

Αυτό πράττει κι η συγγραφέας στην αρχική σχέση της με τον αναγνώστη. Υπόσχεται γρίφους και τους αποκαλύπτει στην ώρα τους, όχι προτού κριθεί σκόπιμο.

Το μυστήριο, ωστόσο, δεν είναι σε καμία περίπτωση αυτοσκοπός στο βιβλίο. Αποτελεί εργαλείο για να φτάσει κανείς στην καρδιά του, που είναι η ανάκτηση της συλλογικής μνήμης από τις χαραμάδες της Ιστορίας. Αν μπορώ να φανταστώ την ίδια τη συγγραφέα κάπου μέσα στο έργο, είναι στο τρίπτυχο «αγνοώ-ερευνώ-νιώθω». Ο πρωταγωνιστής της βρίσκεται μέσα σε μια άγνοια γεμάτη αγωνία. Θέλει να μάθει, αλλά όχι απλώς να πληροφορηθεί. Έχει ανάγκη να βιώσει μέσα από όσα μάθει, να προσεγγίσει το τότε μέσω των γραμμάτων του τότε, μέσω των επίπλων που έμειναν στον χρόνο. Έχοντας πρώτα αγγίξει τα γέρικα χέρια ενός άγνωστου, να τον γνωρίσει μέσω του παρελθόντος του.

Αυτό φυσικά επιτυγχάνεται μέσω των γραμμάτων. Όπως και η ίδια η Ελισάβετ Χρονοπούλου πέρασε πολύ χρόνο αναζητώντας γραπτά στοιχεία για να ανασυνθέσει την αλήθεια, έτσι κι ο πρωταγωνιστής της μαθαίνει για τα δύο αδέρφια, τον Δημοσθένη και την Αμαλία Σαρίκα, και δίνει την ευκαιρία στη φωνή τους να ακουστεί. Κι η ιστορία της Αμαλίας, τα όσα πέρασε, έχουν πολλά να πούνε για την πολιτική άγνοια και απάθεια, την τόσο επικίνδυνη, που ενσαρκώνεται μέσα από τη Λιλή, για τη διαστρέβλωση των λέξεων καθώς οι δωσίλογοι και οι ανήθικοι εκμεταλλευτές της γερμανικής κατοχής καπηλεύτηκαν τον μανδύα του πατριωτισμού, για το πόσο φριχτά πράγματα μπορεί να κάνει αυτός που νομίζεται άνθρωπος για να πετύχει τους σκοπούς του.

 

Επί σκοπώ πλουτισμού. Επί σκοπώ. Για λίγα δευτερόλεπτα, ίσως κάμποσα, ίσως ένα δυο λεπτά, η σκέψη μου καθηλώθηκε σ’ αυτή τη νεκρή δοτική που ξαφνικά μου φαινόταν σαγηνευτική, τόσο ωραία και επιβλητική και τόσο νεκρή. (σ. 112)

 

Η έννοια του σκοπού, ή μάλλον της σκοπιμότητας, διατρέχει το βιβλίο. Του πόσο εύκολα μεταμφιέζεται σαν καθήκον προς την πατρίδα, σαν ιερό χρέος, σαν κάτι που φέρνει γόητρο, ενώ στην ουσία ο πλουτισμός για κάποιους είναι ο μόνος σκοπός. Ο πλουτισμός με κάθε μέσο: με καταπάτηση κάθε ιερού χρέους, κάθε πατριωτισμού, κάθε ανθρωπιάς. Ο πλουτισμός που έρχεται σε περιόδους πείνας, με ακραίους εκβιασμούς και πάνω σε ματωμένα, βασανισμένα θύματα, που το μόνο που θέλησαν ήταν ελευθερία. Δεν υπάρχει περιθώριο για παρερμηνεία εδώ ούτε για να το πούμε με άλλα λόγια, πιο ωραία. Κι αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο του βιβλίου: η ιστορική μνήμη έρχεται με ιστορική ευθύνη. Ποιος είναι ποιος, τι διέπραξε και τι στηρίζουμε με κάθε κοινωνική και πολιτική μας επιλογή.

Στην παρουσίαση βιβλίου στο υπέροχο red n’ noir, όπου άκουσα την ομιλία της συγγραφέως, έμαθα για την αγωνιώδη και πολυετή της έρευνα, για το πώς η ίδια συνετρίβη συναισθηματικά όσο μάθαινε την αλήθεια, για το πώς το παρελθόν εμφανιζόταν με άλλες μορφές μπροστά της στις δοκιμασίες του παρόντος: η φτώχεια, η πείνα, η εξαθλίωση, σε άλλους καιρούς αλλά στους ίδιους δρόμους.

Πιστεύω πως ήταν αναγκαίος ο διαμοιρασμός του βάρους σε τρεις αφηγητές, ποσοτικά άνισους αλλά ποιοτικά μάλλον ισοδύναμους. Οπότε θα προχωρήσω σε μια –αυθαίρετη ίσως, ενδιαφέρουσα ελπίζω– σύγκριση με την τριμερή πλατωνική διάκριση της ψυχής, με βάση τους αφηγητές.

Το επιθυμητικόν είναι ο Γιώργος, ο κύριος αφηγητής. Διακατέχεται από το ένστικτο της περιέργειας, της ανάγκης να νιώσει, χωρίς να έχει καμία προϋπάρχουσα γνώση. Με αυτό ποτιζόμαστε κι εμείς, οι αναγνώστες: με μια ενστικτώδη ανάγκη να γνωρίσουμε, με την παρόρμηση να μετακινήσουμε την κουρτίνα του χρόνου ώστε να φτάσουμε στο τότε, όσο φρικαλέο κι αν ήταν.

Το θυμοειδές είναι ο «κύριος Σαρίκας», ο Δημοσθένης. Δρα με βάση το συναίσθημα, ζει με την ανάμνηση του παππού του, με την αγάπη για την αδερφή του που έχασε αναπάντεχα και με τη μετέπειτα γνώση των όσων συνέβησαν, καταλήγοντας στη δολοφονία. Η ομορφιά του συναισθηματικού γραψίματος διαφαίνεται μάλιστα στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, στο όμορφα σκληρό του κλείσιμο.

Το λογιστικόν είναι η Αμαλία, που κοιτά το κοινό καλό με βλέμμα ψυχρό και αυταπάρνηση. Γνωρίζει τι πρέπει να κάνει στην εποχή που ζει, ποιο είναι το καθήκον, χωρίς αυταπάτες ή συναισθηματική εμπλοκή. Και τη μεγαλειότητα αυτής της νοοτροπίας μπορεί ο αναγνώστης να την προσεγγίσει μονάχα ανεβαίνοντας σκαλί σκαλί την αφήγηση του υπόλοιπου βιβλίου.

 

Τώρα, στο κλείσιμο αυτών των σκέψεων, μου έρχονται στο μυαλό οι στίχοι του Μανώλη Αναγνωστάκη: «ήτανε νέοι, ήτανε νέοι, ήταν παιδιά, κι έτυχε να ’ναι και καλή σοδειά». Βγάζουν όλη τη μελαγχολία για τρεις ανθρώπους που σημαδεύτηκαν ο καθένας από μια τραγωδία: από βασανιστήρια και φριχτό θάνατο, από μια ζωή μακριά αλλά βασανιστικά άδεια και από μια ταυτότητα που αποδεικνύεται δυσβάσταχτη.

Όμως η γνωριμία με την αλήθεια και με τη μνήμη αξίζει, όσο δυσβάσταχτη κι αν είναι.

Η πολιτική, όπως τη γνωρίζουμε και στη δύσκολη στροφή του 21ου αιώνα, προσφέρει συνεχώς νέους τρόπους για να ξεχνάει κανείς. Είναι ίσως η πιο συστηματική εκμετάλλευση της απουσίας μνήμης. Τα ρυπαρά επιστρώματα λήθης σκέπασαν και την οργάνωση "Λεύτερη Νέα" κι απέναντι σε αυτή τη στάση έρχεται να αντιπαραταχθεί η Ελισάβετ Χρονοπούλου με το βιβλίο της. Η διατήρηση της συλλογικής μνήμης είναι μια σπουδαία μορφή αντίστασης, σε έναν κόσμο που έχει μάθει να ξεχνά.

Η έρευνα αυτή, μοιραία, κι ας ξεκινά από ένα πρόσωπο λίγο πολύ απρόσωπο, όσο κι αν στραφεί προς τους άλλους, καθρέφτης γίνεται. Κι η βασική, ταραχώδης τελευταία ερώτηση είναι: «Ποιος είμαι;». Σε σχέση με την Ιστορία, με την πολιτική, με τον Άλλον, με το μέλλον.

Ποιος είμαι;