Σε αυτή τη σειρά άρθρων, θα εξετάσω τις ομοιότητες ανάμεσα σε έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων που έχω διαβάσει. Παρατηρώ πως στα περισσότερα από τα έργα που έχω σημειώσει, υπάρχει επιρροή του Έλληνα από τον ξένο, κι αυτό το βλέπω με θετική ματιά. Δεν θα κάνω συγκρίσεις για το ποιο έργο "είναι καλύτερο", δεν είναι αυτός ο σκοπός. Μονάχα να εξερευνήσουμε τη θεματική τους και τις ομοιότητες. Εννοείται πως στα άρθρα θα υπάρχουν spoilers από το περιεχόμενο των βιβλίων.
Μία χαρακτηριστική περίπτωση είναι του ξένου συγγραφέα Νταν Μπράουν και του Έλληνα Σωτήρη Κατσιμίχα, με τον οποίο μοιραζόμαστε μια αγάπη για το μυστήριο, τη φιλοσοφία και τη γραφή του Νταν Μπράουν, από την οποία εκείνος έχει επηρεαστεί.
Λέω πως ο Κατσιμίχας είναι επηρεασμένος από το έργο του Νταν Μπράουν, εννοώντας τα προηγούμενα έργα του διάσημου Αμερικανού. Όταν έγραφε το "ArC" (Artificial Consciousness), δεν είχε εκδοθεί ακόμα "Το Μυστικό των Μυστικών" του Νταν Μπράουν. Οι δύο συγγραφείς εργάζονταν περίπου την ίδια εποχή και φιλοσοφούσαν στο θέμα της συνείδησης, όπως αποδείχθηκε όμως σε δύο διαφορετικές κατευθύνσεις.
Ο Νταν Μπράουν ασχολήθηκε στο καινούριο του έργο με τη "μη τοπική συνείδηση", μένοντας εν μέρει πιστός στο θρησκευτικό ύφος και περιεχόμενο των βιβλίων του, τυλίγοντάς το όμως με ένα επιστημονικό πλαίσιο. Το πιο εντυπωσιακό, που μου έχει μείνει ακόμα και μήνες μετά την ανάγνωση του βιβλίου, είναι το πώς αντιστρέφει τον συμβολισμό των πανταχού παρουσών θρησκευτικών εικόνων με το σύμβολο του φωτοστέφανου. Προσωπικά, με ταξίδεψε αυτή η ιδέα και έδωσε μια ανάσα, ψευδοεπιστημονική ίσως αλλά το δίχως άλλο εντυπωσιακή, που παντρεύει τη θρησκεία με την επιστήμη.
Όσο για τον Κατσιμίχα, το βιβλίο του πραγματεύεται την "Τεχνητή Συνείδηση", πατώντας σε ένα από τα πιο τρομακτικά σενάρια του εγγύς μέλλοντος: πως όταν χρησιμοποιούμε τον πολυφορεμένο σήμερα όρο "Τεχνητή Νοημοσύνη", δεν μιλάμε απλώς για μίμηση του ανθρώπινου εγκεφάλου αλλά για κάτι ανώτερο. Το στυλ γραφής του θυμίζει σε πολλά σημεία Νταν Μπράουν: ο φόνος ενός ανθρώπου με πολλά μυστικά στην αρχή του βιβλίου, οι γρίφοι και η καθοδήγηση του πρωταγωνιστή, το ανθρωποκυνηγητό σε διάφορες πόλεις καλλιτεχνικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, οι ανατροπές. Παρ' όλα αυτά, διατηρεί τη φρεσκάδα του, την ελληνική ματιά και το προσωπικό του στιλ. Οι χαρακτήρες του ευάλωτοι, ενίοτε τραγικοί και τα σύμβολα πανταχού παρόντα – ακόμα και στο εξώφυλλο.
Η έννοια συνείδηση, με την οποία καταπιάνονται αμφότεροι, για πολλούς σύγχρονους μελετητές είναι θέμα ορισμού. Από τα χρόνια του Καρτέσιου, όπου τα ζώα χαρακτηρίζονταν μηχανικά και όχι έχοντα συνείδηση, έως τη σύγχρονη εποχή, κάποιες οικολογικές θεωρίες που θέλουν τα δάση συνειδητές συλλογικότητες και την αναμενόμενη διεύρυνση του όρου, έχει κυλήσει πολύ νερό στον μύλο. Η απλούστερη, και ίσως ακριβέστερη, ερμηνεία του όρου θέλει τον άνθρωπο ως το μοναδικό είδος που είναι έλλογο, βασίζεται στη σκέψη (τρώγομαι να μη χρησιμοποιήσω το επίθετο "συνειδητή") και όχι μόνο στο ένστικτο, έχει επίγνωση της ύπαρξής του και φιλοσοφεί. Φαντάζομαι πως δεν είναι δυνατόν να ελέγξουμε τα φυτά και τα ζώα με τρόπους αξιόλογους ώστε να εξαγάγουμε ένα αντίστοιχο οριστικό συμπέρασμα. Τι γίνεται όμως με την Τεχνητή Νοημοσύνη, που έχει δημιουργηθεί από τον άνθρωπο, μιλάει την ίδια γλώσσα με αυτόν και εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς;
Ο φόβος που έχει επισκιάσει την ανθρωπότητα και ωθεί τους σύγχρονους συγγραφείς και φιλοσόφους να γράφουν πυρετωδώς είναι αρχέγονος: η τρομακτική ιδέα πως ο άνθρωπος δεν είναι στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας, δεν είναι το ανώτερο νοητικά ον στον κόσμο. Υποθέτω πως η ανακάλυψη έλλογης εξωγήινης ζωής θα προκαλούσε αντίστοιχο, αν όχι μεγαλύτερο, πανικό, όμως η ιδέα πως κάτι γεννήθηκε από εμάς, μας καταλαβαίνει και μέλλει να μας ξεπεράσει δεν παύει να μουδιάζει τη σκέψη μας. Σε αντίθεση έρχεται η σκέψη του Νταν Μπράουν, όπου η πιθανή απόδειξη πως ένα κυρίαρχο, έλλογο Ον, ο Θεός, υπάρχει και μας μεταδίδει την αρχέγονη συνείδησή του προσφέρει παρηγοριά αντί τρόμο.
Η υπόθεσή μου, με την οποία θα κλείσω το παρόν άρθρο, είναι πως ο άνθρωπος, ο οποίος νιώθει την ανάγκη να έχει τον έλεγχο, θα παρηγορούνταν από τη σκέψη πως υπάρχει ένα έλλογο ον το οποίο φέρνει κοντά του με την πίστη, ενώ αντίθετα η ύπαρξη ενός ανεξέλεγκτου, νοήμονος όντος χωρίς ενσυναίσθηση και με άγνωστους σκοπούς τον τρομοκρατεί. Να λοιπόν πώς παρασύρθηκα, με αφορμή βιβλία που συνδυάζουν λογοτεχνία και φιλοσοφία, στο να στοχαστώ κι εγώ σε παρόμοια θέματα. Αυτή νιώθω πως είναι η συνεισφορά βιβλίων όπως αυτά: στοχεύουν στο φεγγάρι και μας οδηγούν κάπου ανάμεσα στ' αστέρια.
Dan Brown, Το Μυστικό των Μυστικών, Εκδόσεις Ψυχογιός
Σωτήρης Κατσιμίχας, ArC, Εκδόσεις Κύφαντα